Tworzył sztukę o wyjątkowym pięknie i emocjonalnej głębi. Nowe wydanie biografii „Chagall”

Malarz wspomnień i snów oraz poeta koloru. Marc Chagall był uwikłany w najtragiczniejsze wydarzenia XX wieku: dwie wojny światowe, rewolucję, czystki i wysiedlenia. W epoce, kiedy wielu wybitnych artystów uciekało od rzeczywistości w abstrakcję, on przetwarzał swoje bolesne doświadczenia w bezpośrednie, a zarazem symboliczne obrazy przemawiające do każdego człowieka. „Kiedy Matisse umrze – powiedział Pablo Picasso – Chagall pozostanie jedynym malarzem, który rozumie, czym naprawdę jest kolor”. Przeżył obu, bo gdy umierał Saint-Paul-de-Vence na południu Francji w marcu 1985 roku miał niemal 98 lat. Autorka jego biografii, Jackie Wullschläger – w oparciu o nieznane materiały archiwalne – przybliża postać wielkiego artysty, ale przede wszystkim człowieka. Ambitny, czarujący, podejrzliwy, zabawny, pełen sprzeczności i obsesyjnie zdeterminowany, by tworzyć sztukę o wyjątkowym pięknie i emocjonalnej głębi. Nowe wydanie książki „Chagall” ukazało się nakładem Wydawnictwa Marginesy.

Artysta urodził się w 1887 roku na terytorium obecnej Białorusi – jako najstarsze z dziewięciorga dzieci żydowskiego handlarza śledziami. Uciekł od biedy i represji do Paryża, gdzie tworzył u boku Amedeo Modiglianiego i Fernanda Légera. Jego dalsza tułaczka prowadziła przez Berlin i Stany Zjednoczone aż na południe Francji. Nigdy nie przestał przenosić na płótno swoich marzeń, tęsknot i wspomnień: malował sztetl z czasów dzieciństwa, drewniane chaty i synagogi, rabinów, skrzypków i pasterzy kóz. Mówiąc w skrócie – cały zaginiony świat wschodnioeuropejskich Żydów.

U niewielu malarzy życie i sztuka splatały się tak nierozerwalnie. Jednak relacje, które były siłą napędową twórczości Marca Chagalla, często stanowiły zagrożenie dla bliskich mu osób. Jego matka, dziewczyna Tea, pierwsza żona Bella, córka Ida i późniejsza towarzyszka życia Virginia w taki czy inny sposób zostały złożone w ofierze. Dopiero w osobie drugiej żony, Vavy, równie przebiegłej i twardej jak on sam, znalazł godną siebie przeciwniczkę.

Fragment książki

Marc Chagall, który utknął w czasie wojny w Nowym Jorku, ale odmawiał nauki angielskiego, jest na półmetku swego długiego życia. Trudne warunki, w jakich żyje w Ameryce, nie dają wyobrażenia o tym, że był bezkompromisowym pionierem sztuki nowoczesnej na Montparnassie, wcześniej zaś przywódcą awangardy w rewolucyjnej Rosji, a w przyszłości zdobędzie sławę oraz majątek i stanie się najdłużej żyjącym przedstawicielem École de Paris. Choć Chagall ma w Nowym Jorku marszanda, w 1943 roku sprzedaje niewiele dzieł. Właśnie pracuje nad obrazem Entre Chien et Loup [O zmierzchu], podwójnym portretem na tle śnieżnego krajobrazu w księżycowej poświacie, nieco surrealistycznym, podszytym grozą, na którym dwunożna latarnia przechodzi przez ciemną ulicę, lecz nie rzuca światła. Twarz Chagalla na obrazie to niebieska maska, jego żona ma kredowobiałe oblicze, niczym duch, i czerwoną chustę na głowie: barwy przywodzą na myśl trójkolorową flagę i tęsknotę za Francją.

(…)

Marc Chagall, pionier nowoczesnej sztuki i jeden z największych malarzy figuratywnych tego nurtu, stworzył język wizualny, który umożliwił zapis zarówno wspaniałych, jak i tragicznych wydarzeń XX wieku. Na jego płótnach święci triumfy modernizm, przełom w sztuce prowadzący do ekspresji życia wewnętrznego, który, podobnie jak powieść psychologiczna – dzieła Prousta, Kafki, Joyce’a – i psychoanaliza Freuda, stanowi główną schedę po XX wieku w kulturze. (…) On sam radził sobie z dramatem wygnania, wielokrotnie przystosowując się do nowych warunków, gdy podróżował ze wschodu na zachód, uciekając przed uciskiem w carskiej Rosji, a potem ze Związku Radzieckiego do Berlina i Paryża, w końcu z zawojowanej przez faszystów Europy do Ameryki. Każda okupiona wielkim trudem zmiana wnosiła do jego sztuki coś nowego i odzywała się w niej echem; jednak Rosja pozostawała dla Chagalla źródłem inspiracji. „W mojej wyobraźni Rosja rysowała się jak kosz balonu. W ciągu lat spłaszczona gruszka balonu wisiała, stygła i powoli opadała”. W końcu w jego obrazach przedstawiających Witebsk strach i nostalgia za światem rozgromionym przez terror połowy XX wieku stały się symbolem pamięci jako takiej.

O autorce

Jackie Wullschläger to krytyczka literacka i sztuki, związana z magazynem „Financial Times”. Autorka entuzjastycznie przyjętej biografii „Inventing Wonderland”, poświęconej autorom literatury dziecięcej epok wiktoriańskiej i edwardiańskiej oraz biografii Hansa Christiana Andersena – „Andersen. Życie baśniopisarza”. Jej „Chagall” ukazał się w 2005 roku i był nominowany do Costa Biography Award oraz Duff Cooper Prize, a w 2009 roku został nagrodzony Spear’s Book Awards w kategorii najlepsza biografia.

W 2023 roku w Wielkiej Brytanii wyszła jej kolejna biografia: „Monet. The Restless Vision”, która zdobyła Elizabeth Longford Prize for Historical Biography. Ukaże się ona nakładem wydawnictwa Marginesy w 2026 roku. Wullschläger mieszka w Londynie z mężem i trójką dzieci.