Losy bardziej poruszające niż mistyfikacje. Biografia „Franz Kafka. Koszmar rozumu”

„Piszę inaczej, niż mówię, mówię inaczej, niż myślę, myślę inaczej, niż powinienem i tak dalej do najgłębszej ciemności” – pisał Franz Kafka, niemieckojęzyczny pisarz pochodzenia żydowskiego, który przez całe życie związany był z Pragą. Jego życie obrosło wieloma mitami. Wpłynęła na to nie tylko jego sugestywna twórczość, ale także przekłamania, mające swoje źródła w najbliższym przyjacielu Kafki, Maxie Brodzie. Obala je wyjątkowa biografia autorstwa Ernsta Pawela, zatytułowana „Koszmar rozumu”. On to zamiast robić z Kafki ofiarę losu, kreśli poruszający portret człowieka – kompetentnego, złożonego i osadzonego w swej epoce. Pawlowi udało się pokazać go jako człowieka, którego losy były bardziej poruszające niż powstałe wokół nich mistyfikacje. Tworzy obraz kogoś, kto sprawnie obracał się w świecie, niezwykle cenionego pracownika, którego kompetencje i zaangażowanie nagradzano awansami i podwyżkami. A także bardzo świadomego pisarza. Autor wychodzi poza legendę Kafki – bezbronnego, znerwicowanego urzędnika. Nie pomija jego twórczości, ale skupia się na życiu, korzystając z wielu źródeł, nie tylko dzienników i listów. Pawel niczego nie osądza, rzetelnie omawia wiele trudnych spraw: stosunek Kafki do judaizmu, jego relacje z rodzicami, zwłaszcza z ojcem, burzliwy związek z Felicją Bauer czy romans z Mileną Jesenską. Oto kronika życia uważanego za jednego z najważniejszych pisarzy XX wieku, a jednocześnie portret środowiska i epoki.

Nie można byłoby napisać biografii Franza Kafki, czy raczej nigdy by taka biografia nie została napisana, gdyby nie wizja i odwaga Maxa Bro- da. To on dwukrotnie uratował twórczość Kafki – raz od zniszczenia, drugi raz od obojętności i zapomnienia, to jemu zawdzięczamy także pierwszą biografię pisarza, niezwykle osobisty dokument opublikowany w 1937 roku. Fakt, że biograf był jednocześnie najbliższym jego przyjacielem oraz świadkiem jego życia i czasów, może budzić mieszane uczucia. Bliskość potrafi oślepiać, a zbyt krótka perspektywa – zniekształcać widok. Ale chociaż opinie i wnioski Broda można kwestionować, żaden dzisiaj żyjący człowiek nie poznał tak dobrze świata Franza Kafki, jak on. Podobnie jak wszystkie dotychczasowe biografie tego autora, również niniejsza jest hołdem dla Maxa Broda, jego oddania, lojalności i niezwykłej szlachetności umysłu.

W drugiej połowie XX wieku odnaleziono wiele materiałów dotyczących Franza Kafki, których Brod albo nie uwzględnił, albo nie znał. Bibliografia wymienia najbardziej znaczące publikacje, ale praca Klausa Wagenbacha i Hartmuta Bindera stanowi klasę sama w sobie i trzeba uznać jej wartość. Prowadzone przez nich długotrwałe poszukiwania dostarczyły wielu ważnych szczegółów i ujawniły dokumenty, które zostałyby nieodwołalnie stracone, gdyby nie wysiłek tych dwóch ludzi. Mój dług wobec nich jest ogromny, chociaż inaczej interpretuję zgromadzone przez nich fakty.

O autorze

Ernst Pawel (1920–1994) był niemiecko-amerykańskim pisarzem, biografem i tłumaczem. Urodził się w żydowskiej rodzinie w Breslau. Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy wyemigrował z rodzicami do Jugosławii, a następnie do Stanów Zjednoczonych. Studiował w City College i New School for Social Research w Nowym Jorku. 

Pracował m.in. jako tłumacz i specjalista PR w firmie ubezpieczeniowej New York Life. Napisał kilka powieści, a także biografie: Franza Kafki, Theodora Herzla i Heinricha Heinego. Jego książki zdobyły uznanie krytyków, a także wiele nagród, w tym Los Angeles Times Book Prize.